Highlights
Welcome to LeidenGlobal. Check out our highlights.

4kant-dh-actualiteitencollege-tanja

Van klimaatextremen tot hulptekorten

26 oktober 2026

El Niño & Europa: hoe een klimaatschok grenzen overschrijdt

Wat hebben een mogelijke Super-El Niño, bezuinigingen op humanitaire hulp en Europa met elkaar te maken? Op 12 oktober jl. gaf Dr. Tanja Hendriks een actualiteitencollege in Den Haag. Het thema was de Super El Niño, die de wereld mogelijk te wachten staat. Wat voor impact zal deze hebben op de wereld? Het Afrikaanse land Malawi diende als zeer nuttige case-study om te analyseren hoe landen zich voorbereiden op allerlei rampscenario’s, en tegen welke struikelblokken zij hierbij aan lopen. 


Dr. Hendriks is een antropologe, die onderzoek doet in Malawi. Malawi is een relatief klein land, zonder kustlijn, in het zuidoosten van Afrika. Dr. Hendriks bestudeert al 15 jaar rampenbestrijding in dit land, nadat zij er in haar jonge jaren in een tussenjaar vrijwilligerswerk deed. Hierbij volgt zij twee Malawiaanse ambtenaren; Joseph en Kondwani. De twee heren werken bij het Malawiaanse Departement van Ramp Zaken. Het lokale karakter van hun werk - zij werken op districtsniveau in verschillende districten van Malawi - is erg actueel. De Verenigde Naties hebben namelijk lokalisering met betrekking tot rampenpreventie en bestrijding tot een van hun speerpunten benoemd. Het departement dat dr. Hendriks bestudeert telt zo’n 128 mensen die per district worden aangesteld. Zodoende bedient Joseph in zijn eentje maarliefst een half miljoen mensen. 

Dan terug naar El Niño. Het jaar 2026 lijkt 'het warmste jaar ooit gemeten' te worden. Het verschijnsel El Niño komt al jaren voor, echter is onduidelijk hoe de extreme temperaturen de komende El Niño zullen beïnvloeden. Dat wat de Super El Niño zo ‘super’ maakt zit hem erin dat deze mogelijk veel langer zal duren, en veel intenser zal zijn dan normaliter het geval is. De zeetemperaturen liggen hoger dan ooit gemeten, en dus wordt er gespeculeerd dat er daadwerkelijk een Super El Niño aankomt. De veelzijdige gevolgen hiervan kunnen uiterst desastreus zijn. Denk aan extreme stormen, droogte, hittegolven, overstromingen, en bosbranden. Maar ook aan indirecte gevolgen, zoals (het verergeren van) pandemieën en mislukte oogsten. 

De gevolgen van een eventuele Super El Niño zijn echter niet overal even groot. Er is sprake van 'asymmetrische' risicospreiding. Zo lijkt Europa vrijwel ongetroffen te blijven (zie afbeelding onderaan de tekst), terwijl veel Afrikaanse landen oranje of rood gekleurd zijn (en dus risico lopen). Met het wegvallen van ontwikkelingshulp van o.a. Het Amerikaanse USAID, wordt het mogelijk nog moeilijker om rampen te voorkomen of te beslechten. 

Joseph en Kondwani zijn verantwoordelijk voor het voorkomen van, of omgaan met rampen in Malawi. Zij werken bij het Malawiaanse Departement voor Rampzaken, en hebben weliswaar bepaalde middelen tot hun beschikking, maar deze zullen hoogstwaarschijnlijk onvoldoende zijn om rampen effectief te bestrijden. Als de middelen opgeraakt zijn, staan ook zij machteloos toe te kijken. Dit is extra oneerlijk, omdat Malawi nauwelijks heeft bijgedragen aan de vervuilende uitstoot die de klimaatverandering in een versnelling zet. 

Het VN Bureau voor de Coördinatie van Humanitaire Aangelegenheden (UN OCHA) publiceerde onlangs het rapport “Southern Africa: 2026 El Niño preparedness alert”. Hierin staat dat er weliswaar geld wordt opgehaald om de Zuid-Afrikaanse regio te prepareren, maar dat er tot nu toe is een fractie van de benodigde financiën is binnengehaald. Landen slaan dus wel alarm, maar desondanks blijft voldoende hulp uit. 

In de laatste 10 jaar heeft de Malawiaanse overheid acht keer de noodtoestand moeten uitroepen. Hierbij ging het om overstromingen, cyclonen, droogte, een cholera-uitbraak, en Covid. De cyclonen tastten de Malawiaanse waterinfrastructuur aan, waar de cholera-uitbraak uit voortkwam. 

Het afnemen van ontwikkelingshulp is een aderlating voor landen als Malawi, wier begroting van haar gezondheidsministerie tot voor kort voor een groot deel door USAID werd gefinancierd. Tevens schrijft ALNAP (denktank van humanitaire instellingen) in een recent rapport over het humanitaire bestel dat er wereldwijd een 30% afname is in humanitaire hulp tussen 2022 en 2025. 

Het ontstane begrotingsgat van landen als Malawi biedt kansen voor andere statelijke actoren om invloed te vergaren. De Europese Unie zou bijvoorbeeld haar ontwikkelingshulp aan Malawi kunnen opschroeven. Echter gebeurt dit volgens Dr. Hendriks niet voldoende. Hierdoor is het mogelijk voor landen als de Verenigde Arabische Emiraten, China en Rusland om in dit gat te springen. Zulke ontwikkelingshulp bindt ambtenaren die hiervan profijt hebben (zij het in hun functie, of financieel) aan de landen die kapitaal verstrekken. Hier liggen dus kansen voor Europa. Deze moet Europa dan wel benutten, voordat het te laat is.

Lees meer over het onderzoek van dr. Tanja Hendriks in Leids Universitair Nieuwsblad Mare 'Aan de slow violence van Super-El Niño is niet te ontkomen' en haar onderzoeksproject bij de Universiteit Leiden 'Taking a Risk on Disasters' (ENG). Dr. Tanja Hendriks publiceerde tevens onlangs het boek "The State in Relief: Civil Servants and Disaster Governance in Malawi"

Verslag door Alexander Rhodes, LeidenGlobal
Oktober 2026

ACAPS. Global El Niño Overview: Countries to Watch. Thematic Report. Geneva: ACAPS, July 7, 2026.

back to overview