Oude wonden, nieuwe spanningen: De driehoek China–Japan–Taiwan

De spanningen tussen China en Japan lopen op en weerspiegelen een verschuiving in de mondiale machtsverhoudingen. De gevolgen reiken tot Europa en dwingen ons na te denken over hoe we omgaan met de wereldwijde kloof tussen autocratie en democratie. Tijdens het actualiteitencollege sprak Casper Wits, sinoloog en japanoloog aan de Universiteit Leiden, over de rap toenemende spanningen tussen China en Japan en de cruciale rol die Taiwan speelt in dit conflict.

Volgens Wits dateert dit conflict uit de Tweede Wereldoorlog en heeft de oorzaak van het conflict vooral te maken met een verschil in de nationale oorlogsherinnering. In China staat de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog vooral in het teken van het Japanse imperialisme, een beleid dat was gericht op uitbreiding, macht en grondstoffen in Azië. In Japan ligt de nadruk anders. Daar gaat het vooral over de aanval op Pearl Harbor en de Amerikaanse bombardementen op Hiroshima en Nagasaki. Dit verschil in herinnering, in combinatie met een gebrek aan volksverzoening tussen China en Japan zoals plaatsvond in Europa tussen West-Europa en Duitsland na WOII, leidde tot een negatief Chinees beeld tegenover de Japanners. 

Bovendien droeg de Chinese Patriottische Educatie Campagne uit 1991 (lees ook 'The Past transformative Power') bij aan het versterken van het Japanse vijandsbeeld, door de benadrukking van de Chinese ‘Eeuw van Vernederingen’. Het creëren van films, dramaseries, herinneringsplekken en musea om de oorlogsdaden van Japan te memoreren leidde tot een collectief gevoel van verontwaardiging, met als middelpunt het idee dat Japan niets van de geschiedenis geleerd heeft en haar oorlogsmisdaden wel eens zou kunnen herhalen.

Tegelijkertijd speelt het territoriale conflict rond de Senkaku-eilanden (Japan) of Diaoyu-eilanden (China) een belangrijke rol. Deze eilandengroep ligt tussen China en Japan en is strategisch belangrijk vanwege de aanwezige grondstoffen in de zeebodem. Beide landen maken aanspraak op deze eilanden, wat leidt tot veel frictie. Ten gevolge hiervan breken in China van tijd tot tijd anti-Japanse protesten uit, waarbij Japanners in China op straat worden aangevallen.

In Japan, daarentegen, werd het betwisten van de oorlogsdetails een substantieel onderdeel van de binnenlandse politiek. Decennialang hebben leden van de Japanse regerende Liberaal Democratische Partij bijgedragen aan het vergoelijken van het Japanse oorlogsverleden. Het doel hiervan is het mobiliseren van conservatieve en nationalistische bevolkingsgroepen in Japan. Volgens Wits is het exact deze traditie van oorlogsbagatellisering die de geopolitieke achilleshiel van Japan heeft gevormd in dit conflict. Tegelijkertijd steunen alle Japanse premiers de in augustus 1995 geuite excuses door de Japanse premier Murayama, een lid van de Japanse Socialistische Partij, voor de oorlogsmisdaden van Japan in China.

Door de aanspraak die de Chinese volksrepubliek sinds zijn vestiging in 1949 maakt op Taiwan, is Taiwan een omstreden onderwerp in China. Daarentegen beweert Taiwan nooit onderdeel uit te zullen maken van de Chinese volksrepubliek en maakt zelf een claim op historisch China. Ook Japan speelt hierin een belangrijke rol. De nieuwe Japanse premier, Sanae Takaichi, deed kort na de verkiezingen in oktober 2025 een uitspraak over haar visie op de Japanse rol met betrekking tot Taiwan. Volgens Takaichi zou een aanval van China op Taiwan “een situatie zijn die ons voortbestaan bedreigt”.

Deze uitspraak was in het bijzonder tekenend door een wet geïmplementeerd in Japan in 2015. Hierin werd bepaald dat het Japanse leger zeer beperkt actief is buiten de nationale grenzen, behalve als het voortbestaan van Japan in het geding is. Met deze woorden doelt Takaichi, volgens Wits, op een rechtvaardiging van Japanse militaire inmenging in het Taiwan conflict.

Voor China fungeert deze Japanse inmenging als herinnering aan de Japanse invasie in China in de Jaren ’30. Dit wordt gezien als een terugkeer naar de Japanse imperialistische modus. Tegelijkertijd heeft het diplomatieke conflict met Japan op positieve wijze bijgedragen aan de binnenlandse steun voor de Chinese regering, door het aanwakkeren van Chinees nationalisme.

Ondertussen blijft de situatie onvoorspelbaar door de grote economische verwevenheid tussen Japan en China en de buitenlandse solidariteit met Taiwan, wat kan leiden tot internationale sancties ten gevolge van een mogelijke inval.