Op 27 mei jl. gaf historicus en migratiedeskundige dr. Nadia Bouras (Universiteit Leiden) een actualiteitencollege over Marokko en de Westelijke Sahara. Aan de hand van historische bronnen, actuele ontwikkelingen en persoonlijke verhalen vertelt Bouras over de diepe verwevenheid van de Sahara-kwestie met de Marokkaanse identiteit en haar moderne geschiedenis.
Op 31 oktober 2025 wordt in Marokko de goedkeuring van de VN-Veiligheidsraad voor het Marokkaanse autonomieplan voor de Westelijke Sahara grootschalig gevierd. De huidige Marokkaanse koning roept voor het eerst 31 oktober uit tot nationale feestdag en noemt dit “Eid al-Wahda” (feest van eenheid). Door het hele land verschijnen uitingen van vreugdebetoon: vuurwerkshows, traditionele dansvertoningen en vierende menigtes met wapperende Marokkaanse vlaggen en geliefkoosde afbeeldingen van de Marokkaanse koning. Maar waarom beschouwt de gemiddelde Marokkaanse burger het westelijke Saharagebied als een onlosmakelijk onderdeel van de eigen identiteit?
Bouras begint met een historische vertelling over de band tussen Marokko en de Sahara. Vóór de Spaanse kolonisatie van de Westelijke Sahara in 1884, werd het Saharagebied voornamelijk bewoond door rondtrekkende nomaden van Arabische en Amazigh (Berberse) afkomst die zichzelf ‘Sahrawi’ noemen. Naast de religieuze, culturele en taalkundige overeenkomsten met de bewoners van Marokko, erkenden de Sahrawi het religieuze gezag van de Marokkaanse sultan tijdens de jaarlijkse Bai’a, een traditionele eed van trouw aan de sultan. Het is juist deze machtserkenning en uiting van historische continuïteit waarop de huidige Marokkaanse legitimiteitsclaim berust.
Daarentegen ontstaat een concurrerend historisch narratief: dat van de politieke bevrijdingsbeweging Polisario, die opgericht werd in 1973. Deze beweging, geleid door studenten op Marokkaanse universiteiten die de vlam van dekolonisatie en anti-imperialisme voortzetten na de onafhankelijkheid van Marokko in 1956, beweert juist dat de Sahrawi recht hebben op zelfbeschikking in het gebied van de westelijke Sahara. Met financiële steun van Algerije vonden regelmatig schermutselingen plaats, eerst tegen Spaanse troepen in de Sahara en later tegen Marokko.
Na de Marokkaanse onafhankelijkheid in 1956 sproot een jong en kwetsbaar land op dat vooral op zoek was naar politieke legitimiteit en heldere landsgrenzen. In deze context, en onder leiding van Marokkaanse koning Hassan II, werd alles wat aan links politiek activisme doet denken verdacht gemaakt, gecriminaliseerd en verbannen.
Onder deze toenemende repressie ontstond het idee van ‘de Groene Mars’: een vreedzame mars waarin de Marokkaanse bevolking, zowel binnen als buiten Marokko, gemobiliseerd wordt om massaal richting de westelijke Sahara te marcheren. Deze campagne had meerdere doelen: niet alleen het vreedzaam innemen van het westelijke Saharagebied, maar ook het consolideren van het gezag van de koning en het neutraliseren van de oppositie.
Op 6 november 1975 marcheerden 350 duizend Marokkanen richting het westelijke Saharagebied. Getransporteerd in vrachtwagens en bussen kwamen Marokkaanse bewoners massaal af op de oproep van de koning. Kort daarna tekende Spanje het Madrid-akkoord, waarbij de westelijke Sahara onder de administratieve controle van Marokko kwam. Dit gedeelde gevoel van eenheid en trots, met de Groene Mars en de westelijke Sahara in hun midden, werd steeds meer onderdeel van de Marokkaanse identiteit.
Niet alleen werd de koning gepresenteerd als de beschermer van de nationale eenheid, maar de Groene Mars werd evenals beschouwd als een ultieme triomf over buitenlandse aanvallen op Marokko, die al sinds 1500 plaatsvonden. Daarnaast maakt de westelijke Sahara een essentieel onderdeel uit van de drie heilige pilaren waarop de Marokkaanse identiteit berust: God, de Koning en de Natie. Ook in de populaire cultuur wordt de westelijke Sahara afgebeeld als onderdeel van Marokko: in liedjes en op bankbiljetten worden regelmatig referenties naar de Groene Mars gemaakt. Sinds de aanpassing van de Marokkaanse constitutie in 2011 is ook de Sahrawi identiteit onderdeel van de wettelijke Marokkaanse identiteit.
Ook in Nederland werkt de lange arm van Hassan II door. De in 1976 links activistische bijeenkomst van Marokkanen om steun te betuigen aan Polisario in de Amsterdamse club Paradiso werd grootschalig geboycot door de Marokkaanse gemeenschap. Honderden aanwezigen kwamen naar de Paradiso toe om tegen deze bijeenkomst te protesteren en gebruikten hierbij geweld en zelfgemaakte wapens.
Na de Groene Mars vluchtten veel Sahrawi naar landen in de regio en vonden steun in Algerije. In Tindouf, een woestijnstad in het zuidwesten van Algerije, vestigden zij zich veelal in vluchtelingenkampen. Meer dan 50 jaar later bevinden veel gevluchte Sahrawi zich nog steeds in hetzelfde vluchtelingenkamp. Volgens Marokko zijn de bewoners van deze kampen welkom om terug te keren naar het westelijke Saharagebied, maar recht op volledige zelfbeschikking zal hen niet beloofd worden.
Tot slot willen wij (LeidenGlobal) benadrukken dat dr. Bouras als gevestigde onderzoeker, gespecialiseerde deskundige en gewaardeerd wetenschapper een belangrijke bijdrage levert aan de academische wereld. Vanuit haar expertise is zij gevraagd om, zoals gebruikelijk bij onze actualiteitencolleges, het onderwerp kort in te leiden. Deze introductie biedt het publiek de nodige context en achtergrondinformatie, met als doel om een inhoudelijk en toegankelijk gesprek met de deskundige te bevorderen.
Verslag: Manal Daddah (LeidenGlobal)